İSG rehberi: işverenin adım adım yol haritası
Bir işyerinde iş sağlığı ve güvenliği (İSG) işi tek bir evrak değil, sırası olan bir işler zinciri. Hangi adımın ne zaman geleceğini 6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu ve ilgili yönetmelikler belirliyor. Bu sayfa zinciri sekiz adımda anlatıyor; her adımda dayandığı madde ve ölçülebilir bir süre varsa o süre var.
1. Tehlike sınıfını ve çalışan sayısını öğren
Hizmet yükümlülüğünün biçimi iki şeye bağlı: işyerinin tehlike sınıfı ve çalışan sayısı. Kanun’un hükmü şöyle: "Ancak belirlenen niteliklere ve gerekli belgeye sahip olması hâlinde, tehlike sınıfı ve çalışan sayısı dikkate alınarak, bu hizmetin yerine getirilmesini kendisi üstlenebilir" (6331 md.6, birebir). Yani hesabı yanlış kurarsanız ya gereksiz hizmet alırsınız ya da eksik bırakırsınız. Az tehlikeli sınıfta ve 50’den az çalışanı olan işyerlerinin işvereni veya işveren vekili, Bakanlıkça ilan edilen eğitimleri tamamlarsa işe giriş ve periyodik muayeneler ile tetkikler hariç İSG hizmetini kendisi yürütebilir (6331 md.6).
2. Hizmeti kimden alacağınızı seçin
İşveren, iş güvenliği uzmanı ile işyeri hekimini çalışanları arasından görevlendirebilir; bu niteliklere sahip personel yoksa hizmeti OSGB’den veya ÇASMER’den satın alabilir (6331 md.6). On ve daha fazla çalışanı olan çok tehlikeli sınıftaki işyerlerinde bir de diğer sağlık personeli görevlendirilir (İSG Hizmetleri Yönetmeliği md.5). Görevlendirdiğiniz kişinin işini yapabilmesi için araç, gereç, mekân ve zamanı siz sağlamakla yükümlüsünüz (6331 md.6/1-b). Hizmetin bedeli işverene ait; İSG Hizmetleri Yönetmeliği md.9’un hükmü kısa ve net: "İş sağlığı ve güvenliği hizmetleri çalışanlara mali yük getirmeyecek şekilde sunulur."
3. Sözleşmeyi yazılı yapın
Hizmet satın alınan OSGB ile ilişki yazılı yürür. Hangi hizmetin ne sıklıkla verileceği, kimin sorumlu olduğu ve iletişim yolu bu metinde durur; denetimde sorulan ilk şeylerden biri bu. OSGB’nin yetki belgesi ve görevlendirdiği uzmanın belge sınıfı, sözleşme tarafı olsanız bile sizin sorumluluğunuzda: işveren, işyerinde görev yapan hekimin, uzmanın ve diğer sağlık personelinin geçerli yetki belgesiyle görevlendirilmesinden sorumludur (İSG Hizmetleri Yönetmeliği md.5/7).
4. Risk değerlendirmesini yaptırın
Kanunun 10 uncu maddesi açık: "İşveren, iş sağlığı ve güvenliği yönünden risk değerlendirmesi yapmak veya yaptırmakla yükümlüdür" (birebir). Risk değerlendirmesi bir ekip işidir ve ekip Yönetmelikte sayılan kişilerden kurulur (Risk Değerlendirmesi Yönetmeliği md.6). Süreç altı aşamada işler: tehlikeleri tanıma, riskleri belirleme ve analiz etme, risk kontrol tedbirinin kararlaştırılması, belgeleme, güncelleme ve gerektiğinde yenileme (Risk Değerlendirmesi Yönetmeliği md.7). Bitmiş sayılmaz; sonuçlar belgelenir, sayfalar numaralanır, paraflanır ve imzalanır (Risk Değerlendirmesi Yönetmeliği md.11). Takvimi de kaçmaz: "Yapılmış olan risk değerlendirmesi; tehlike sınıfına göre çok tehlikeli, tehlikeli ve az tehlikeli işyerlerinde sırasıyla en geç iki, dört ve altı yılda bir yenilenir" (Risk Değerlendirmesi Yönetmeliği md.12, birebir).
5. Eğitimleri takvime bağlayın
Eğitim "bir kez alınsın, bitsin" işi değil. Kanun eğitimi şu anlara bağlıyor: "Bu eğitim özellikle; işe başlamadan önce, çalışma yeri veya iş değişikliğinde, iş ekipmanının değişmesi hâlinde veya yeni teknoloji uygulanması hâlinde verilir. Eğitimler, değişen ve ortaya çıkan yeni risklere uygun olarak yenilenir, gerektiğinde ve düzenli aralıklarla tekrarlanır." (6331 md.17, birebir). İki ayrıntı sık atlanır: altı aydan fazla işten uzak kalan çalışan tekrar işe başlamadan önce bilgi yenileme eğitimi alır; eğitimin maliyeti çalışana yansıtılamaz ve eğitim süresi çalışma süresinden sayılır (6331 md.17).
6. Sağlık gözetimini düzenli tutun
İşveren, çalışanları sağlık gözetimine tabi tutmakla yükümlü ve muayene dört hâle bağlı: işe girişte, iş değişikliğinde, kaza veya hastalık sonrası işe dönüşte talep hâlinde ve işin devamı süresince düzenli aralıklarla (6331 md.15). Tehlikeli ve çok tehlikeli sınıftaki işlerde çalışacak kişi, yapacağı işe uygun olduğunu belirten sağlık raporu olmadan işe başlatılamaz (6331 md.15/2). Rapor işyeri hekiminden alınır; 50’den az çalışanı bulunan az tehlikeli işyerleri için ÇASMER’lerden, aile hekimlerinden veya diğer kamu sağlık hizmeti sunucularından da alınabilir (6331 md.15/3). Sağlık gözetiminin maliyeti işverence karşılanır, çalışana yansıtılamaz (6331 md.15/4).
7. Çalışan temsilcisini ve kurulduysa kurulu işletin
İşveren, çalışan sayısına göre bir veya daha fazla çalışan temsilcisini seçim ya da atama yoluyla görevlendirir (6331 md.20; sayı tablosu o maddede). Elli ve daha fazla çalışanın bulunduğu ve altı aydan fazla süren sürekli işlerin yapıldığı işyerlerinde bir de İSG kurulu var: "Elli ve daha fazla çalışanın bulunduğu ve altı aydan fazla süren sürekli işlerin yapıldığı işyerlerinde işveren, iş sağlığı ve güvenliği ile ilgili çalışmalarda bulunmak üzere kurul oluşturur." (6331 md.22/1, birebir). Kurul ayda en az bir kere toplanır; tehlike sınıfına göre bu süre tehlikeli işyerlerinde iki aya, az tehlikeli işyerlerinde üç aya kadar uzatılabilir (İSG Kurulları Yönetmeliği md.9/1-a).
8. Kaza olursa süreyi kaçırmayın
İş kazası olduysa bildirim süresi üç iş günü: "İşveren, aşağıdaki hallerde belirtilen sürede Sosyal Güvenlik Kurumuna bildirimde bulunur: a) İş kazalarını kazadan sonraki üç iş günü içinde." (6331 md.14/2, birebir). Yaralanmasız ama ekipmana zararı dokunan ramak kala olaylarının kaydı ve incelemesi de aynı maddenin yükümlülüğü (6331 md.14/1). Bildirim adımının tüm ayrıntıları iş kazası bildirimi sayfasında.
Sıra neden böyle?
Adımların sırası keyfî değil: tehlike sınıfını bilmeden hizmet alamazsınız, riskleri görmeden eğitimin ve tedbirin içeriği kurulamaz, elli çalışan eşiğinde kurul zincire girer, kaza bildirimi ise zincirin en kısa süreli halkası. Her adımda kanun maddesini andık; madde metinlerinin tümü mevzuat.gov.tr’de.